توجه به تعريف «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» و عناصر تشكيل دهنده اين تعريف از آن رو در مباحث استقلال اين حرفه‏ اهميت مي‏يابد كه از سويي بيانگر نگرش كلي يك جامعه، به‏ويژه قدرت و نيروهاي اجتماعي حاكم بر آن، نسبت به فعاليت روزنامه‌نگاري و در سطحي بالاتر مقوله آزادي مطبوعات و اطلاعات است و از سوي ديگر معياري براي تشخيص كساني است كه مي‏توانند و بايد از مجموعه حقوق اين حرفه برخوردار شوند و در برابر مسوُوليت‌هاي آن حرفه‏ پاسخگو باشند.
به اعتقاد دکتر معتمدنژاد معمولاً در نظام‌هاي كاملاً اقتدارگرا و كاملاً آزادي‌گرا يا اساساً تعريفي از روزنامه‌نگار حرفه‏اي در قوانين وجود ندارد و يا اين تعريف بسيار ناروشن و مبهم است. (1) در حقيقت تلاش براي به‏دست دادن تعريفي دقيق، جامع و مانع و روشن از روزنامه‌نگاران در جوامعي صورت گرفته است كه ضمن باور به ضرورت برخورداري روزنامه‌نگار ان از آزادي، بر مسوُوليت اجتماعي آنان نيز پاي فشرده مي‏شود.
البته نبود تعريف يا مبهم گذاردن آن در قوانين نظامهاي اقتدار گرا بي‏دليل نيست: بدين ترتيب حكومت‌هاي خودكامه، به عنوان مفسر و مجري قوانين امكان مي‏يابند، تا هر آن كه بخواهند كساني را از دايره شمول حقوق روزنامه‌نگار ي بيرون برانند و از سوي ديگر در صورت نياز هر كسي را به‏عنوان روزنامه‌نگار به جامعه مطبوعاتي تحميل كنند.(2) از همين روست كه معمولاً در قوانين اين گونه جوامع به رسميت شناختن يك روزنامه‌نگار نه متكي بر معيارهاي حرفه‏اي بلكه بر شناسايي فرد از سوي دولت به عنوان روزنامه‌نگار است.
نبود تعريفي روشن از «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» در جوامع كاملاً آزاد نيز، گرچه براساس آن همگا ن از حق روزنامه‌نگار ان برخوردار مي‏شوند، بدين جهت مورد نقد قرار گرفته است كه از طريق آن موضوع بسيار مهم «مسوُوليت اجتماعي» مسكوت مي‏ماند: اگر هر كس در هر زمان و بدون هيچ تجربه و آموزشي خود را روزنامه‌نگار بخواند چگونه مي‏توان از او انتظار داشت كه در فعاليت روزنامه‌نگار ي خود از موازين مسوُوليت اجتماعي اين حرفه آگا ه و بدان پاي ‏بند و ملتزم باشد؟
با چنين رويكردي در اين بخش، نخست به بيان عناصر مطرح در تعريف «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» خواهيم پرداخت و سپس با مروري بر تعاريف روزنامه نگار حرفه اي در قوانين برخي کشورها، ويژگيهاي تعريف روزنامه نگار حرفه‏اي را در قوانين ايران پي مي گيريم. لازم به گفتن است که مباحث مطرح در اين بخش به‏طور عمده بر دو منبع زير استوار است: (3)
• نخست مقاله‏اي از دکتر کاظم معتمدنژاد با عنوان: «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏‏نگاري: تعريف قانوني روزنامه‏نگار، تشکيل نهاد مستقل صدور کارت هويت حرفه‏اي روزنامه‏نگاران، تأمين حقوق و امتيازهاي مادي و معنوي و تضمين شرافت شغلي و اجتماعي روزنامه‏نگار» که در فصلنامه رسانه به چاپ رسيده است؛
• و ديگري استاد دريافتي از فدراسيون ملي مطبوعات فرانسه (Federation National de la Presse Francaise)

عناصر متشكله تعريف قانوني روزنامه‌نگار
به دست دادن هر گونه تعريفي از فعاليت روزنامه‌نگار ي نيازمند توجه به عناصر تشكيل دهنده چنين تعريفي و تجزيه و تحليل آن است. اين عناصر عمدتاً «طبيعت فعاليت روزنامه‌نگار »، «شرايط اشتغال روزنامه‌نگار»، «محل فعاليت روزنامه‌نگار »، كار براي يك كارفرماي (موُسسه) مطبوعاتي و قلمرو جغرافيايي فعاليت روزنامه‌نگار ي را در بر مي‏گيرد.

الف - طبيعت فعاليت روزنامه‌نگاري
«با در نظر گرفتن فعاليت‏هاي حرفه‏اي مختلفي كه در يك موُسسه مطبوعاتي ناشر نشريه‏هاي دوره‏اي، در يك خبرگزاري و يا يك سازمان ارتباطي و خبري راديويي و تلويزيوني صورت مي‏گيرند، متمايز ساختن روزنامه‌نگار ان و كاركنان هم رديف آنان، كه تابع مقررات حقوقي ويژ ه‏اند، از انواع كاركنان ديگر اين موُسسات و سازمان‏ها، ضروري به شمار مي‏رود.» (4)
حرفه روزنامه‌نگار به تعبيري

«در كمترين حد خود، عبارت است از انجام دائمي يكي از فعاليت‏هاي فكري و ذهني كه مقتضي تركيب بندي تأليفي يك نشريه يا خدمت در يك بنگاه مطبوعاتي خبري (آژ انس) است ... ليكن اين تعريف براي تعيين مشخصه‏هاي صريح و دقيق روزنامه‌نگار كفايت نمي‏كند، زيرا مي‏توان آن را به شكلي وسيع تعبير و تفسير كرد.» (5)

در حقيقت در هر فعاليت روزنامه‌نگار انه سه عنصر وجود دارند كه پيوسته بايد بدان‌ها توجه داشت:
- كار فكري؛
- آگا هي‏دهي؛
- به‏روز بودن و سر و كار داشتن با موضوعات روز. (6)

ب - شرايط انجام كار روزنامه‌نگاري
«فعاليت حرفه‏اي روزنامه‌نگار ، علاوه بر انطباق با طبيعت كار روزنامه‌نگاري، بايد در شرايط مشخص شده از طريق قانون، اعمال شود. همچنين فعاليت روزنامه‌نگار ن براي انطباق با تعريفي كه قانون در اين باره اراچه كرده است، بايد شغل اصلي، مرتب و با اجرت وي را تشكيل دهد.» (7)
براي روشن شدن موضوع لاجرم بايد به دو موضوع دريافت حق‏الزحمه كار روزنامه‌نگار ي به‏عنوان ممر اصلي درآمد و نيز منظم و مرتب بودن پرداختن به كار روزنامه‌نگار ي توجه كرد: (8)

دريافت حق‏الزحمه: «مشاركت داوطلبانه در انتشارات، از هر نوع كه باشد، موجب نمي‏شود كه هويت روزنامه‌نگار به كسي داده شود.
فعاليت روزنامه‌نگار - براي آن كه بتواند به‏حساب آيد و مورد عنايت قرار گيرد - بايد برخوردار از حداقل كارمزد باشد. هدف از برقراري پيوند ميان شناسايي هويت حرفه‏اي و سطح درآمدهاي دريافتي آن بود كه ادعاي هويت روزنامه‌نگار به كساني محدود شود كه حرفه ايشان عملاً مشاركت در انتشار مطبوعات است نه افرادي كه براي سرگرمي و يا گهگاه به اين كار مي‏پردازند.» (9)

«مشاركت منظم ( مرتب و مستمر): «مشاركت استثنايي (تصادفي) در امر انتشار نشريه سبب نمي‏شود كه صاحب اثر در تعريف حقوقي روزنامه‌نگار جاي گيرد.» (10)
اينكه آيا روزنامه‌نگار ي فعاليت اصلي يك فرد است يا نه از سه طريق مشخص مي‏شود:
• مقايسه درآمدهاي ناشي از فعاليت روزنامه‌نگار ي با مجموع درآمدهاي ديگر فرد؛
• طول مدت پرداختن به حرفه روزنامه‌نگار ي (البته توجه به اين معيار بايد با احتياط صورت پذيرد)؛
• حجم مشاركت در يك تأليف يا تدوين روزنامه‌نگار انه.

در مجموع مي‏توان گفت كه
«تشخيص و تعيين وجه اصلي فعاليت روزنامه‌نگار هم از طريق رابطه موجود ميان فعاليت روزنامه‌نگار ي و مجموع فعاليت‏هاي حرفه‏اي خارج انجام مي‏گيرد و هم از طريق بررسي رابطه ميان فعاليت روزنامه‌نگار ي و ديگر فعاليت‏هاي فني كه به سود همان كارفرما انجام مي‏گيرند. در نتيجه انباشته شدن مسوُوليت‏هاي اداري و فني و مأموريت‏هاي تأليفي به طور خودكار و منظم موجب برخورداري از عنوان روزنامه‌نگار نمي‏شود.» (11)

پ - محل فعاليت روزنامه‌نگار
در مورد محل انجام فعاليت روزنامه‌نگار ، بايد از يك‏سو موضوع «همكاري‏هاي متعدد» در زمينه روزنامه‌نگاري و از سوي ديگر «طبيعت نشريات» يا موُسسات خبري استفاده كننده از خدمات روزنامه‌نگاري را طرف توجه قرار داد: (12)
همكاري‏هاي متعدد: يك روزنامه‌نگار براي برخورداري از اين عنوان و حقوق و مزاياي مربوط به آن مجبور نيست حتماً در يك نشريه و يا يك موُسسه خبري به كار حرفه‏اي بپردازد. زيرا فعاليت حرفه‏اي روزنامه‌نگار ي به محض اين‏كه «شغل اصلي، مرتب و با اجرت» يك فرد را تشكيل دهد، مي‏تواند در يك يا چند ين موُسسه ارتباطي و خبري صورت گيرد.
طبيعت نشريات و موُسسات خبري: «براي برخورداري ازعنوان روزنامه‌نگار حرفه‏اي، همكاري با بخش‏هاي تحريريه‏اي يك نشريه تهيه و تدوين شده و يا منشتر شده به‏وسيله يك موُسسه خبري يا ارتباطي، ضروري است.»(13)
در اين باره گفتني است كه از يكسو با توجه به تحولات وسيع در عرصه تكنولوژي‏هاي ارتباط جمعي و خبري (در گذشته خبرگزاريها، راديو، تلويزيون و اكنون شبكه‏هاي تلويزيوني ماهواره‏اي و نشريات الكترونيك موجود در شبكه‏هاي اطلاع‏رساني) ديگر نمي‏توان تنها كساني را كه به كار در تحريريه نشريات مشغولند به‏عنوان روزنامه‌نگار تلقي كرد و از سوي ديگر درآميختگي كار روزنامه‌نگاري با جنبه‏هاي فني و تكنيكي اين وسايل، تفكيك ميان روزنامه‌نگاران را از شاغلان ساير حرفه‏ها يا فعاليت‏هايي كه از اين تكنيك‏ها استفاده مي‏كنند دشوار كرده است. (14)

ت. موُسسه مطبوعاتي
در تعريف ويژگي‌هاي روزنامه‌نگار حرفه‏اي لاجرم بايد به ماهيت نهادي كه روزنامه‌نگار به همكاري با آن مشغول است نيز توجه كرد. بر اين اساس عنوان روزنامه‌نگار را براي كسي مي‏توان صادق دانست كه با يك موُسسه مطبوعاتي همكاري مي‏كند. مفهوم همكاري روزنامه‌نگارانه با يك موسسه مطبوعاتي را مي‏توان از دو وجه مورد بررسي قرار داد و تعريف كرد:
• از وجه ساختاري و نهادي: از اين وجه كسي روزنامه‌نگار است كه با يك موُسسه كه فعاليت آن مطبوعاتي است، همكاري مي‏كند. منظور موُسسه‏اي است كه فعاليت اصلي آن انتشار نشريات ادواري است. در مورد خبررساني سمعي و بصري نيز تحقق عنوان روزنامه‌نگار مستلزم وجود يك موُسسه خبررساني سمعي و بصري است.
• از وجه كاركردي: از اين وجه كسي روزنامه نگا ر است كه فعاليتش روزنامه‌نگاري باشد. فعاليت روزنامه‌نگاري مشخص كننده موُسسه است، و اگر فعاليت اصلي كارفرما روزنامه‌نگاري نباشد اهميتي ندارد. (15)
با فرض پذيرش اين دو وجه پرسش‌هايي به ميان مي‏آيند كه بايد بدان‌ها پاسخ داد:
• آيا مي‏توان عنوان روزنامه‌نگار را براي كسي كه با يك نشريه داخلي همكاري مي‏كندكه به رايگان توزيع مي‏شود و منابع درآمد مالي خاصي ندارد به‏كار برد؟
• اگر يك روزنامه خبري به وسيله يك موُسسه صنعتي چاپ بشود و از اقبال عمومي (توزيع مطلوب) برخوردار باشد، مي‏توان چنين فعاليتي را روزنامه‌نگارانه دانست؟
• آيا كساني را كه در چهارچوب فعاليت اداري دولتي خود به كار در يك نشريه مشغولند و فعالانه در انتشار آن سهيم هستند مي‏توان روزنامه‌نگار دانست.
• آيا مي‏توان كسي را كه يك موُسسه دولتي كه فعاليت صنعتي يا بازرگا ني دارد، همكاري مطبوعاتي مي‏كند روزنامه‌نگار دانست. (16)

ث. قلمرو جغرافيايي فعاليت مطبوعاتي
قلمرو جغرافيايي كه يك روزنامه‌نگار به فعاليت روزنامه‌نگارانه خود مي‏پردازد نيز از جمله موضوعات مطرح در تعريف مورد نظر هستند. در اين زمينه مي‏توان موضوعات زير را مورد دقت، بحث و تبادل‏نظر قرارداد:
• كساني كه در كشور خود يا در كشورهاي ديگر براي يك واحد مطبوعاتي متعلق به كشور خويش كار روزنامه‌نگاري انجام مي‏دهند اهل اين حرفه به حساب مي‏آيند.
• كساني كه در يك واحد مطبوعاتي متعلق به كشور ديگر به‏صورت حرفه‏اي به كار مشغول هستند از ديدگا ه قوانين آن كشور روزنامه‌نگار تلقي مي‏شوند.
• روزنامه‌نگاراني كه در خارج از كشور خود و براي يك واحد مطبوعاتي متعلق به كشور ديگر به‏صورت حرفه‏اي به كار مشغول هستند از نظر قوانين كشور متبوع خويش روزنامه‌نگار تلقي نمي‏شوند.
• روزنامه‌نگار اني كه در كشور خود براي يك نشريه خارجي كار مي‏كنند و كارشان در همان كشور صورت تحقق مي‏يابد از نظر حرفه‏يي روزنامه‌نگار به حساب مي‏آيند.
البته موافقت‏هاي بين‏المللي خاص مي‏توانند شكل و ماهيت مشخص اين فعاليت‏ها را تعيين كنند. (17)

تعاريفي در باره روزنامه‌نگار حرفه‏اي
با بحثي كه در باره عناصر متشكله تعريف قانوني روزنامه‌نگاري به ميان آمد، در اين بخش رويكرد برخي از كشورها را با اين مقوله مورد بررسي قرار مي‏دهيم:

سوئد
در قوانين سوئد هيچ تعريفي از روزنامه‌نگار حرفه‏اي وجود ندارد. بدين‏ترتيب هر كس حق دارد كه خود را روزنامه‌نگار بخواند. همگان از حق نوشتن، انتشار نشريه و دسترسي عمومي به اطلاعات دولتي برخوردارند. (18)

ايالات متحده آمريكا
قوانين آمريكا همچون سوئد، تعريفي از روزنامه‌نگار حرفه‏اي به‏دست نمي‏دهد. بدين‏ترتيب اشتغال به اين حرفه در آمريكا، نياز به مقدمات خاصي ندارد. فارغ‏التحصيلان رشته روزنامه‌نگار ي نيز از هيچ امتيازي نسبت به ديگران براي پرداختن به اين حرفه برخوردار نيستند. (19)

فرانسه
برخلاف دو كشور سوئد و آمريكا در قوانين فرانسه، مقوله «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» به روشني تعريف شده است. اين كشور داراي ادبيات حقوقي غني در اين زمينه است. بر اساس ماده يكم قانون مصوب 4 ژ وئيه 1974 فرانسه:

«روزنامه‌نگار حرفه‏اي كسي است كه شغل اصلي، مرتب و با اجرت او، انجام كار در يك يا چند نشريه روزانه يا دوره‏اي يا يك يا چند خبرگزاري است و منابع اصلي خود را از اين طريق به دست مي‏آورد.» (20)

افزوده بر اين ماده قانوني كه در آن به صراحت به تعريف روزنامه‌نگار حرفه‏اي پرداخته شده است رئوس مجموع قوانيني كه در آن كشور ناظر بر فعاليتهاي روزنامه‌نگاري است را مي‏توان چنين برشمرد:

1. روزنامه‌نگار كسي است كه اشتغال اصلي و منظم او كه منشأ دريافت دستمزد باشد انجام اين حرفه است.
2. فعاليت روزنامه‌نگار ي فعاليتي است كه در آن اطلاعات يا تفسيرهايي در باره وقايع روز يا جريان فكري مربوط به آن آنها از طريق نوشته‏هايي در اختيار خوانندگا ن يك نشريه قرار مي‏گيرد.
3. مشاركت سمعي و بصري مي‏تواند داراي ماهيت روزنامه‌نگار انه باشد.
4. يك روزنامه‌نگار به‏طور طبيعي توسط يك يا چند بنگا ه خبري براي يك چند نشريه روزانه يا هفتگي استخدام مي‏شود.
5. برخي فعاليتها با فعاليت روزنامه‌نگار ي شباهت دارند.
6. حرفه روزنامه‌نگار ي يك حرفه سازمان يافته است (هم به لحاظ نحوه صدور كارت هويت حرفه‏اي و هم به دليل وجود كميسيون عالي مربوط به آن). (21)

همچنين در جمع‌بندي قوانين فرانسه در ارتباط با تعريف روزنامه‌نگار حرفه‏اي مي‏توان به موارد زير اشاره كرد:
1. روزنامه‌نگار مي‏تواند با يك يا چند نشريه، همكاري داشته باشد؛
2. تابعيت فرانسوي نشريه مورد نظر نيست؛
3. درآمدهاي حاصل از كار روزنامه‌نگار ، بايد همچنان منبع اصلي درآمد او باشند، اما بين اين منابع و سطح نيازهاي ضروري زندگي وي، رابطه‏اي وجود ندارد؛
4. همكاران غير تمام وقت و ستون نويس، كه در روزنامه‏ها و خبرگزاي‏هاي مختلف كار مي‏كنند نيز مانند همكاران تمام وقت روزنامه‌نگار شناخته مي‏شوند. (22)

هندوستان
در «قانون روزنامه‌نگار ان حرفه‏اي و ساير كاركنان روزنامه‏ها (شرايط خدمت) و مقررات مختلف»، مصوب 20 دسامبر 1995 پارلمان هند كه يكي از نخستين قوانين مطبوعاتي اين كشور در دوره پس از استقلال آن به شمار مي‏رود به موجب بند «اف» ماده يك فصل اول اين قانون، در باره تعريف روزنامه‌نگار حرفه‏اي چنين مقرر شده است:

... روزنامه‌نگار حرفه‏اي The Working Journalist به معناي شخصي است كه شغل اصلي او، روزنامه‌نگاري است و با اين عنوان، به صورت تمام وقت يا پاره وقت، در يك يا چند موُسسه مطبوعاتي و يا در رابطه با آن‏ها، به كار اشتغال دارد و شامل سردبير، نويسنده ارشد، ويراستار خبر، كمك ويراستار، مقاله‏نويس، بازبين متن‏هاي خبري، خبرنگار، نماينده خبري، كارتونيست (كاريكاتوريست)، عكاس خبري و نمونه‏خوان (تصحيح‏كننده متن‏هاي حروفچيني شده آماده تايپ)، مي‏شود، اما هيچيک از افراد زير را در بر نمي‏گيرد:
1. كسي كه اساساً برمبناي شايستگي مديريتي يا اداري به كار گرفته شده است؛
2. كسي كه براساس شايستگي نظارت‏گري، به كار پرداخته است و وظايفي با توجه به طبيعت تكليف مربوط به اداره محل كار خود و يا به سبب اختيارات واگذار شده به او، كه عمدتاً طبيعت مديريتي دارند انجام مي‏دهد... (23)

بنگلادش
در كشور بنگلادش نيز به موجب «قانون كاركنان روزنامه: شرايط خدمت»، كه در دوره پس از استقلال آن، در سال 1974 به تصويب رسيده است و ظاهراً از تجربه قانون‌گذاري هند در اين زمينه، تأثير پذيرفته، تعريفي در باره «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» اراچه گرديده است.
بر طبق بند «دي» ماده 2 اين قانون - كه تعريف‏هاي مختلف مورد نظر در قانون را در بر دارد - روزنامه‌نگار حرفه‏اي چنين تعريف شده است:

روزنامه‌نگار حرفه‏اي، به معناي شخصي است كه يك روزنامه‌نگار تمام وقت به‏شمار مي‏رود و به اين عنوان و يا در رابطه با آن، در يك موُسسه مطبوعاتي استخدام شده است و شامل سردبير، نويسنده ارشد، ويراستار خبر، كمك ويراستار، مقاله نويس، خبرنگار، نماينده خبري، بازبين متن‏هاي خبري، كارتونيست (كاريكاتوريست)، خبرنگار عكاس، خطاط و نمونه‏خوان (تصحيح‏كننده متن‏هاي حروفئيني شده آماده چاپ) مي‏شود. (24)

الجزاير
در جمهوري الجزاير ماده 28 «قانون مربوط به اطلاعات، مصوب 3 آوريل 1990» فصل خاصي به حرفه روزنامه‌نگاري تخصيص داده و طي مواد 28 تا 40 به تفصيل حقوق و مسوُوليت‏هاي روزنامه‌نگار ان را مشخص كرده است.
ماده 28 اين قانون، روزنامه‌نگار حرفه‏اي را چنين تعريف نموده است:

هر شخصي كه فعاليت خود را به جست‏وجو، جمع‏آوري، انتخاب و اراچه اخبار اختصاص دهد و اين فعاليت را به صورت حرفه مرتب و منبع درآمد اصلي خويش درآورد، روزنامه‌نگار شناخته مي‏شود. (25)

در تكميل تعريف بالا، ماده 29 قانون يادشده نكات زير را پيش‏بيني كرده است:

انجام حرفه روزنامه‌نگاري به‏طور مداوم در نشريات و موُسسات خبري وابسته به بخش عمومي، مانع هرگونه اشتغال ديگر و با هر نوع ماهيت در نشريات و موُسسات خبري ديگر است.
در عين حال، همكاري‏هاي مشخص با نشريات و موُسسات خبري ديگر، با رعايت شرايط مقرر از سوي شوراي عالي اطلا‏عات امكان‏پذيرند. (26)

سوريه
در سوريه هم بر اساس ماده 37 «قانون كل انتشارات، مصوب 8 اكتبر 1949» كه در دسامبر همان سال و مارس 1950 و مه 1954 مورد تجديد نظر واقع شده است، يك تعريف قانوني در باره روزنامه‌نگار حرفه‏اي وجود دارد:

... روزنامه‌نگار حرفه‏اي كسي است كه شغل اصلي و مرتب او، انجام كار در يك نشريه دوره‏اي منتشر شده در سوريه، يا در يك خبرگزاري است و در برابر آن، دستمزدي مشتمل بر منابع مالي اصلي خود، كه از فعاليت روزنامه‌نگاري ناشي مي‏شوند و براي زندگي او ضروري هستند، دريافت مي‏كند.
نمايندگا ن خبري، طراحان و نقاشان و خبرنگاران، كه در سوريه براي يك نشريه دوره‏اي منتشر شده در اين كشور، يا يك خبرگزاري سوريه‏اي يا خارجي، فعاليت مي‏كنند، در صورتي كه دستمزد مشخص دريافت نمايند و شرايط مندرج در پاراگراف بالاي اين ماده را دارا باشند از صفت روزنامه‌نگار برخوردار مي‏شوند. (27)


ايران
با شناختي كه از عناصر تشكيل دهنده تعريف قانوني روزنامه‌نگار به‏دست آمد و نيز آشنايي با تعريف روزنامه‌نگار در قوانين برخي كشورها، اكنون مي‏توان با نگاهي دقيق‏تر به موضوع تعريف روزنامه‌نگار در قوانين كشورمان پرداخت.
نخستين تعريف از «روزنامه‌نگار حرفه‏اي» در قوانين ايران را مي‏توان به‏نوعي ناقص دومين آئين‌نامه فعاليت‏هاي خبرنگاران و نويسندگان مطبوعات، مصوب 15 اسفند 1343 يافت. در ماده يك اين آيين‏نامه، كه پس از تشكيل وزارت اطلاعات در سال 1343 و انتقال وظايف نظارتي وزارت كشور در مورد مطبوعات به وزارتخانه اخير، براي تشديد كنترل و محدوديت روزنامه‌نگاران به‏تصويب هيأت دولت رسيد آمده است:

خبرنگار، نماينده مطبوعاتي روزنامه يا مجله است، كه به‏موجب پروانه صادره از طرف وزارت اطلاعات، به اين سمت شناخته شده باشد. (28)


ماده 2 اين آيين نامه خبرنگاران را به سه دسته، شامل خبرنگار سياسي، خبرنگار امور اجتماعي و خبرنگار عكاس، طبقه‏بندي كرده بود.
در «آيين‏نامه نويسندگا ن مطبوعاتي و خبرنگاران» كه در تاريخ 22 شهريور ماه 1354 از سوي هيأت وزيران تصويب شدتوجه بيشتري به ارائه تعريف از «نويسنده مطبوعاتي و خبرنگار» صورت گرفت. ليكن تعريف‏هاي مندرج در اين آيين‏نامه هم با توجه به هدف‏هاي سياسي ويژه وزارت اطلاعات و جهانگردي، در جهت كمك به تأمين حقوق و مزاياي حرفه‏اي روزنامه‌نگاران، ارائه نگرديده بودند و بيشتر به تشديد نظارت و افزايش محدوديت در زمينه فعاليت‏هاي آنان، نظر داشتند. (29)
در ماده يك اين آيين‏نامه چنين آمده است:

put_text_here
نويسنده مطبوعاتي، شخصي است كه به‏طور حرفه‏اي، به كار نويسندگي و يا ترجمه در روزنامه‏ها يا مجلات، مشغول و داراي پروانه، از وزارت اطلاعات و جهانگردي باشد. (30)

در ماده 2 اين آيين‏نامه نيز گفته شده است:

خبرنگار، نماينده روزنامه، مجله، خبرگزاري و يا موُسسه‏اي است كه به‏موجب پروانه صادره از طرف وزارت اطلاعات و جهانگردي، به اين سمت شناخته شده است.


تعريف «كاركنان تحريري» در پيمان دسته‏جمعي كار روزنامه‌نگاران‏‏: در 16 دي ماه سال 1354 پيماني ميان هيأت مديره سنديكاي نويسندگا ن و خبرنگاران مطبوعات و صاحبان و مديران چهار موُسسه مطبوعاتي معروف آن زمان - كيهان، اطلاعات، آيندگا ن و رستاخيز - و همكاري معاونت فني وزارت كار و امور اجتماعي به امضاء رسيد. در اين پيمان كه نخستين پيمان از نوع خود در جامعه مطبوعاتي كشور است تعريف‏هايي در باره «موُسسه مطبوعاتي»، «كاركنان تحريري»، «كاركنان حقوق‏بگير» و «كاركنان حق‏التحرير بگير»، ارائه شده بودند. (31)
در ماده يك اين پيمان، راجع به تعريف«موُسسه مطبوعاتي» چنين آمده بود:

موُسسه مطبوعاتي از لحاظ اين پيمان، هر سازماني است كه از طريق وسايل ارتباط جمعي، مانند نشريه‏هاي ئاپي روزانه، هفتگي، ماهانه، فصلي و سالانه يا خبرگزاري‏ها به امر تهيه و تنظيم و تدوين و انتشار خبر، مقاله، تفسير، عكس‏هاي خبري و فيلم خبري، مي‏پردازد. (32)


در ماده 2 پيمان در تعريف «كارفرما» چنين ذكر شده بود:

كارفرما از لحاظ اين پيمان، عبارت است از هر شخصيت حقوقي يا حقيقي كه موُسسه مطبوعاتي را اداره مي‏كند، خواه مالك و سازمان‏دهنده اصلي باشد و خواه با سمت نمايندگي يا در رابطه حقوقي ديگري، آ ن را اداره كند.
تبصره - كارفرما قبل از هر تغيير وضعيت حقوقي موُسسه مطبوعاتي، بايد تكليف تمام حقوق قانوني كاركنان تحريري خود را به‏منظور تنفيذ اين حقوق با كارفرماي بعدي معلوم كند.


در ماده 3 پيمان دسته‏جمعي ياد شده، تعريف «كاركنان تحريري» به اين شرح آمده بود:

تمام افرادي كه به دستور كارفرما به امر تهيه و تنظيم و تدوين خبر، مقاله، مقاله، تفسير، عكس خبري و فيلم خبري، به صورت نوشته، ترجمه، گفتار يا تصوير اشتغال دارند، كاركنان تحريري محسوب مي‏شوند.
تبصره - انتقال هر يك از كاركنان تحريري به قسمت‏هاي اداري يا فني موُسسه مطبوعاتي، فقط با موافقت وي امكان‏پذير است و در اين صورت، وي از شمول مقررات اين پيمان، خارج مي‏شود.


ماده 14 اين پيمان، تقسيم «كاركنان تحريري»، به دو گروه «حقوق‏بگير» و «حق‏التحرير بگير» را به ترتيب زير مشخص كرده بود:

كاركنان تحريري به دو گروه حقوق‏بگير و حق‏التحرير بگير تقسيم مي‏شوند:
1. كاركنان تحريري حقوق‏بگير، كه حقوق و مزاياي مستمر ماهانه دارند و مشمول تمام مفاد و مزاياي اين پيمان هستند.
2. كاركنان تحريري حق‏التحرير بگير كه به ترتيب زير در باره آنان عمل خواهد شد:
الف. افرادي كه ‏كار آنها، به‏طور غير مستمر يا سفارشي و يا اتفاقي مي‏باشد، مشمول اين پيمان نمي‏باشند.
ب: كاركنان تحريري حقوق‏بگير كه علاوه بر كار معمولي، كار تحريري فوق‏العاده انجام مي‏دهند. حق‏التحرير اين افراد در ليست حقوق ماهانه، محاسبه و پرداخت مي‏شود و ليكن مبناي محاسبه پاداش آخر سال و مرخصي و اضافه‏كار، قرار نمي‏گيرد. (33)

دكتر كاظم معتمدنژ اد سير ناديده ماندن تعريفي جامع و مانع از «روزنامه‌نگار» و «فعاليت روزنامه‌نگاري» را در قوانين مطبوعاتي كشور، چنين جمع‏بندي مي‏كنند:
«در دوره پس از پيروزي انقلاب اسلامي به سبب توقف فعاليت‏هاي سنديكاي نويسندگان و خبرنگاران و عدم ايجاد تشكل حرفه‏اي ديگري از سوي روزنامه‌نگار ان و همچنين دگرگوني‏هاي مختلف در مديريت موُسسات بزرگ مطبوعاتي و تركيب هيأت‏هاي تحريريه آنها، كوشش‏هاي تازه‏اي براي تدوين و تصويب پيمان‏هاي دسته‏جمعي كار و اصلاح تجربيات قبلي در مورد تعريف روزنامه‌نگار صورت نگرفته‏اند... در دوره بعد از پيروزي انقلاب، در مقايسه با پيش‏بيني ماده 10 لايحه قانوني مطبوعات مصوب دوره حكومت دكتر مصدق راجع به تهيه آيين‏نامه لازم «نسبت به شرايط حقوق و امتيازات خبرنگا ران...» كه هر گز تحقق نيافت، تنها مي‏توان اشاره بسيار مبهمي به اين زمينه، در ماده 40 لايحه قانوني مطبوعات مصوب شوراي انقلاب (20 مرداد ماه 1358) پيدا كرد. در اين ماده چنين گفته شده بود:

تنظيم آيين‏نامه‏هاي اجرايي اين قانون به عهده وزرات ارشاد ملي است، كه در آنها سعي خواهد شد، جز آنچه مربوط به اعمال حاكميت دولت است، اجراي اين قانون به سازمان‏هاي صنفي واگذار شود

شايد با توجه به قسمت آخر اين ماده و اشاره آن به موضوع واگذاري بعضي از جنبه‏هاي اجرايي اين قانون به سازمان‏هاي صنفي، بتوان گفت كه تأمين حقوق و امتيازات روزنامه‏نگاران از طريق سازمان‏های صنفي خاص آنان نيز مورد نظر بوده است. هرچند در اين ميان، استفاده از همكاري سازمان‏هاي صنفي مطبوعاتي، براي تدارك تجهيزات چاپي و كاغذ مورد نياز روزنامه‏ها و توزيع و پخش نشريات در سراسر كشور هم، اهميت خاصي دارد.
همچنين بايد اضافه كرد كه در آخرين قانون مطبوعات (مصوب 12 اسفند 1364)، ديگر هيچ‏گونه اشاره‏اي نيز به سازمان‏هاي صنفي و جود ندارد و موضوع تأمين حقوق و امتيازات روزنامه‌نگاران كاملاً مسكوت مانده است.» (34)


• • •

همچنانكه در مقدمه اين بحث اشاره شد اراچه تعريفي دقيق از «روزنامه‌نگار» از جمله ضرورتهاي استقلال حقوقي اين حرفه به‏شمار مي‏رود. اين امر به‏ويژ ه در جامعه ما، كه فضاي آزادي مطبوعات را چند ان تجربه نكرده است و پيوسته شاهد حضور و مداخله دولت در عرصه فعاليت‏هاي مطبوعاتي بوده است، اهميت دو چند اني مي‏يابد. بي‏شك تلاش براي رفع اين نقيصه به تحكيم مباني استقلال حقوقي حرفه روزنامه‌نگار ي ياري مي‏رساند.

1 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگا ري: تعريف قانوني روزنامه‏نگار، تشكيل نهاد مستقل صدور كارت هويت حرفه‏اي روزنامه‏نگا ران، تأمين حقوق و امتيازهاي مادي و معنوي و تضمين شرافت شغلي و اجتماعي روزنامه‏نگا ر»، فصلنامه رسانه، سال ششم، شماره چهارم (زمستان 1377) صص 36 تا 51 .
2 – همان منبع، صفحه 37.
3 – همان منبع، صفحه 39.
4 - همان منبع، صفحه 39.
5 – مشخصات مقاله دکتر کاظم معتمدنژاد در بند يک ذکر شده است. مشخصات مقاله مورد استفاده آقاي برونو سريزه به اين شرح است:

- Bruno Serizay, "Journalistes", Paris, Editon Techniques – Juris – Classeurs, 1993, Fasicule 5 – 30

به دليل اهميت اين مقاله در بيان جزئيات مقررات حاکم بر حرفه روزنامه‏نگاري در فرانسه، که در اين نوشتار از آن به دفعات استفاده شده است، اين مقاله با عنوان «روزنامه نگاران» به طور کامل ترجمه و در اين منبع آمده است:
نمک‏دوست تهراني، حسن، مباني استقلال حقوقي حرفه روزنامه‏نگاري: نظرسنجي از روزنامه‏نگاران مطبوعات تهران، پايان نامه کارشناسي ارشد علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي، سال تحصيلي 1377 – 1376 ، جلد دوم، پيوست‏ها، صفحات 8 تا 104. اين ترجمه به زودي در اين وب‏سايت در دسترس خواهد بود.
7 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 45.
8 – برونو سريزه، «روزنامه نگاران»، جلد دوم پايان نامه، صفحه 13.
9 - همان منبع، صفحه 47.
10 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 47.
11 - برونو سريزه، «روزنامه نگاران»، جلد دوم پايان نامه، صفحه 11.
12 - همان منبع، صفحه 11.
13 - همان منبع، صفحه 12.
14 - همان منبع، صفحه 19.
15 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 48.
16 - همان منبع، صفحات 48 و 49.
17 - همان منبع، صفحات 19 تا 21.
18 - همان منبع، صفحات 18 و 19.
19 - همان منبع، صفحه 8.
20 - همان منبع، صفحات 33 تا 35.
21 – نامه «پار ترونينگ» مسؤول بخش اطلاع رساني اتحاديه روزنامه نگاران سوئد در پاسخ به پرسش‏هاي دکتر کاظم معتمدنژاد و پژوهشگر در باره موقعيت روزنامه نگاران سوئد در منبع:
نمک‏دوست تهراني، حسن، مباني استقلال حقوقي حرفه روزنامه‏نگاري: نظرسنجي از روزنامه‏نگاران مطبوعات تهران، پايان‏نامه کارشناسي ارشد علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي، سال تحصيلي 1377 – 1376 ، جلد دوم، پيوست‏ها، صفحاه 106.
22 – پاسخ آقاي «لي استينت» دبير «انجمن آمريکايي دبيران روزنامه» به پرسش‏هاي طرح شده از سوي دکتر کاظم معتمدنژاد و پژوهشگر در باره موقعيت روزنامه‏نگاران در ايالات متحده آمريکا، در منبع پيشين، صفحات 113 تا 118.
23 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 40
24 - برونو سريزه، «روزنامه نگاران»، جلد دوم پايان نامه، صفحه 8.
25 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 40.
26 - همان منبع، صفحه 40.
27 - همان منبع، صفحه 40.
28 - همان منبع، صفحه 41.
29 - همان منبع، صفحه 41.
30 - همان منبع، صفحه 41.
31 - «آئين نامه خبرنگاران عمکاس (مصوب 15 اسفند 14)، مجموعه قوانين سال 1373، تهران، روزنامه رسمي کشور، 1343 شمسي، صفحات 583 تا 585.
32 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 42.
33 - «آئين نامه نويسندگاني مطبوعاتي و خبرنگاران»، مصوب 22 شهريور 1354، روزنامه رسمي کشور، شماره 8952، مهر ماه 1354، صفحات 1 و 2.
34 - دكتر كاظم معتمدنژاد «مباني حقوقي استقلال حرفه روزنامه‏نگاري...»، صفحه 43.